Zauważyłeś czarne plamy na pomidorach? Te mogą oznaczać zarówno suchą zgniliznę wierzchołkową, jak i chorobę grzybową, bakteryjną lub wirusową. Aby prawidłowo rozpoznać problem, sprawdź miejsce występowania zmian, ich kształt, strukturę oraz dodatkowe objawy na liściach i łodygach. Szybka diagnoza pozwoli Ci dobrać odpowiednie działanie i ograniczyć straty w uprawie. Zobacz, co najczęściej powoduje czarne przebarwienia i jak uratować pomidory!

Czarne plamy na pomidorach – co może je powodować?

Czarne plamy na pomidorach nie zawsze oznaczają chorobę zakaźną. Mogą wynikać z nieprawidłowych warunków uprawy, ale także z infekcji grzybopodobnej, grzybowej, bakteryjnej lub wirusowej.

Zaburzenia abiotyczne

Zaburzenia abiotyczne nie są wywoływane przez patogeny i nie przenoszą się z jednego krzewu na drugi. Pojawiają się m.in. na skutek nieregularnego podlewania, problemów z pobieraniem składników odżywczych lub stresu pogodowego.

Sucha zgnilizna wierzchołkowa pomidora

Suchą zgniliznę wierzchołkową rozpoznasz po ciemnej zmianie znajdującej się na końcu owocu przeciwnym do szypułki. Początkowo plama może być niewielka, wodnista i jasnobrązowa. Z czasem powiększa się, ciemnieje, zapada i przyjmuje suchą, skórzastą strukturę.

Problem wynika z niedostatecznej ilości wapnia docierającego do rozwijającego się owocu. Nie musi to jednak oznaczać, że w glebie brakuje tego pierwiastka. Znacznie częściej roślina nie może go prawidłowo pobierać i transportować z powodu przesuszenia podłoża, gwałtownych zmian wilgotności lub uszkodzenia korzeni.

Na rozwój zaburzenia mogą wpływać również:

• susza, po której następuje obfite podlewanie lub deszcz,
• płytki i osłabiony system korzeniowy,
• zasolenie podłoża,
• zbyt intensywne nawożenie,
• szybki wzrost owoców podczas upałów.

Sucha zgnilizna wierzchołkowa nie jest zakaźna, dlatego nie przeniesie się na sąsiednie krzewy. Uszkodzony owoc nie odzyska jednak prawidłowego wyglądu – usuń go, a następnie ustabilizuj podlewanie, aby ochronić kolejne zawiązki. Zanim zastosujesz nawóz wapniowy, warto sprawdzić podłoże, ponieważ dodatkowe wapno nie pomoże, jeśli jego transport blokuje przede wszystkim niedobór wody.

Choroby grzybowe i grzybopodobne

Ciemne zmiany na owocach mogą być skutkiem infekcji wywołanej przez grzyby lub organizmy grzybopodobne. Poszczególne choroby różnią się jednak miejscem pojawienia się plam, ich wyglądem oraz dodatkowymi objawami widocznymi na liściach i łodygach.

Antraknoza pomidora

Antraknoza atakuje przede wszystkim dojrzałe i przejrzałe owoce. Początkowo tworzy niewielkie, okrągłe oraz lekko zapadnięte plamy, które stopniowo się powiększają i ciemnieją.

Środek zmiany może stać się niemalże czarny. Przy dużej wilgotności na plamie niekiedy pojawiają się różowawe skupiska zarodników. Z czasem uszkodzona tkanka mięknie, a owoc zaczyna gnić. Na liściach i łodygach objawy mogą pozostać niewidoczne, dlatego chorobę łatwo przeoczyć przed dojrzewaniem pomidorów.

Zaraza ziemniaczana pomidora

Zarazę ziemniaczaną wywołuje organizm grzybopodobny Phytophthora infestans. Choroba może zaatakować zarówno zielone, jak i dojrzałe owoce, tworząc na nich twarde, nieregularne plamy w kolorze oliwkowym, brunatnym lub niemalże czarnym.

Charakterystyczne zmiany pojawiają się również na innych częściach krzewu. Na liściach zobaczysz szybko powiększające się, wodniste i brunatniejące plamy, a na łodygach – ciemne, wydłużone smugi. Przy dużej wilgotności na spodzie liści może rozwinąć się delikatny, biały nalot.

Zaraza rozprzestrzenia się bardzo szybko, dlatego po zauważeniu takich objawów nie zwlekaj z działaniem. Dokładny opis rozpoznawania i zwalczania choroby znajdziesz w artykule https://wnetrzarska.pl/zaraza-na-pomidorach-jak-ja-rozpoznac-i-zwalczyc/.

Alternarioza pomidora

Alternarioza najczęściej zaczyna się od starszych, dolnych liści. Pojawiają się na nich okrągłe lub nieregularne, brunatne plamy z charakterystycznymi koncentrycznymi pierścieniami, które przypominają tarczę strzelniczą. Otaczająca je tkanka często żółknie, a mocno porażone liście zasychają i opadają.

Zmiany mogą występować także na łodygach i owocach. Na pomidorach najczęściej rozwijają się w pobliżu szypułki – są ciemnobrązowe lub czarne, zapadnięte, suche i skórzaste. Widoczne pierścienie ułatwiają odróżnienie alternariozy od zarazy ziemniaczanej oraz antraknozy.

Bakteryjne przyczyny czarnych plam na pomidorach

Ciemne zmiany na owocach, liściach i pędach mogą być również objawem infekcji bakteryjnej. Bakteryjna plamistość i cętkowatość wyglądają podobnie, jednak różnią się przede wszystkim wielkością oraz strukturą plam na pomidorach.

Bakteryjna plamistość pomidora

Bakteryjną plamistość wywołują bakterie z rodzaju Xanthomonas. Na niedojrzałych pomidorach pojawiają się początkowo niewielkie, lekko zapadnięte plamy otoczone wodnistą obwódką. Z czasem zmiany powiększają się, brunatnieją i tworzą ciemną, szorstką oraz strupowatą powierzchnię.

Plamy na owocach są większe niż przy bakteryjnej cętkowatości – mogą przypominać rozmiarem końcówkę gumki w ołówku. Na liściach rozwijają się natomiast drobne, ciemnobrązowe zmiany, niekiedy otoczone żółtą obwódką. Ich środki mogą z czasem wypadać, pozostawiając niewielkie otwory.

Chorobie sprzyja ciepła i wilgotna pogoda. Bakterie mogą zostać przeniesione wraz z zakażonymi nasionami lub sadzonkami, a między krzewami rozprzestrzeniają się głównie z kroplami deszczu i wodą podczas zraszania.

Bakteryjna cętkowatość pomidora

Bakteryjną cętkowatość powoduje Pseudomonas syringae pv. tomato. Na zielonych owocach tworzy bardzo drobne, czarne i lekko wypukłe punkty, które wyglądają jak nakłucia wykonane czubkiem ołówka. Zmiany pozostają powierzchniowe i zazwyczaj nie wnikają głęboko w miąższ.

Podobne plamki możesz zauważyć na liściach oraz łodygach. Często otacza je delikatna, żółta obwódka, a przy silnej infekcji liście zaczynają się zwijać i zamierać przy brzegach.

W przeciwieństwie do bakteryjnej plamistości cętkowatość rozwija się szczególnie intensywnie podczas chłodnej i wilgotnej pogody. Jej źródłem mogą być zakażone nasiona, sadzonki, chwasty oraz resztki roślinne. Bakterie przenoszą się między pomidorami wraz z rozpryskującą się wodą.

Choroby wirusowe

Infekcje wirusowe mogą powodować ciemne nekrozy, mozaikowe przebarwienia, deformacje owoców oraz zahamowanie wzrostu pomidorów. Objawy często przypominają niedobory składników odżywczych lub uszkodzenia wywołane przez szkodniki, dlatego pewne rozpoznanie może wymagać badania laboratoryjnego.

Wirus brązowej plamistości pomidora – TSWV

Wirus brązowej plamistości pomidora, czyli TSWV, może powodować drobne, ciemnobrązowe lub niemalże czarne nekrozy na liściach, ogonkach liściowych i łodygach. Blaszki często brązowieją, zwijają się do środka, przybierają brązowo-miedziany odcień, a wzrost całego krzewu zostaje zahamowany.

Na owocach pojawiają się natomiast charakterystyczne żółte, zielone lub brunatne plamy układające się w koncentryczne pierścienie. Niektóre zmiany stają się ciemne, nekrotyczne i lekko zapadnięte, a pomidory dojrzewają nierównomiernie lub ulegają deformacji.

TSWV jest przenoszony przede wszystkim przez wciornastki. Dlatego obecność tych niewielkich szkodników w połączeniu z pierścieniowymi plamami na owocach i brązowieniem młodych liści powinna wzbudzić Twoją czujność.

Wirus Y ziemniaka – PVY

Wirus Y ziemniaka, czyli PVY, może porażać także pomidory. Najczęściej powoduje jasno- i ciemnozieloną mozaikę, pofałdowanie liści, ich zwijanie oraz zahamowanie wzrostu rośliny. Przy niektórych szczepach pojawiają się również brunatne nekrozy nerwów, liści i pędów.

Owoce mogą być mniejsze, zniekształcone i nierównomiernie wybarwione. Czarne plamy na pomidorach nie są jednak najbardziej charakterystycznym objawem PVY, dlatego same ciemne zmiany na skórce nie wystarczą do rozpoznania tej infekcji. Objawy zależą m.in. od szczepu wirusa, odmiany pomidora oraz etapu, na którym doszło do zakażenia.

PVY jest przenoszony głównie przez mszyce, dlatego przy podejrzeniu choroby sprawdź także spodnią stronę liści. Jeśli oprócz plam zauważysz wyraźne zwijanie lub deformację blaszek, pomocne informacje znajdziesz również w artykule https://wnetrzarska.pl/liscie-pomidorow-sie-zwijaja-dlaczego-i-co-robic/.

Jak rozpoznać przyczynę czarnych plam krok po kroku?

Czarne plamy na pomidorach mogą wyglądać podobnie, mimo że wynikają z zupełnie różnych problemów. Aby zawęzić możliwą przyczynę, oceń kolejno miejsce, wygląd i tempo rozwoju zmian, a następnie sprawdź kondycję całego krzewu.

Krok 1: sprawdź miejsce występowania plamy

Najpierw zobacz, w której części owocu pojawiła się zmiana. Jej położenie może szybko naprowadzić Cię na właściwą diagnozę.

Plama na końcu pomidora, po stronie przeciwnej do szypułki, wskazuje najczęściej na suchą zgniliznę wierzchołkową. Z kolei ciemne, zapadnięte zmiany przy szypułce mogą być objawem alternariozy, a nieregularne brunatne plamy na górnej części owocu – zarazy ziemniaczanej.

Drobne punkty rozsiane po skórce częściej sugerują chorobę bakteryjną. Jeśli podobne zmiany występują także na liściach i łodygach, problem prawdopodobnie nie jest wyłącznie zaburzeniem związanym z podlewaniem.

Krok 2: oceń strukturę, kolor i kształt zmiany

Nie każda czarna plama wygląda tak samo. Delikatnie sprawdź jej powierzchnię, ale nie rozcinaj podejrzanego owocu nad zdrowymi roślinami.

Zwróć uwagę, czy zmiana jest:

• sucha, skórzasta i zapadnięta – może wskazywać na suchą zgniliznę wierzchołkową;
• twarda, brunatna i nieregularna – pasuje do zarazy ziemniaczanej;
• okrągła, zapadnięta i ciemniejąca od środka – może być objawem antraknozy;
• pokryta koncentrycznymi pierścieniami – często świadczy o alternariozie;
• szorstka i strupowata – może wskazywać na bakteryjną plamistość;
• bardzo drobna, czarna i lekko wypukła – jest charakterystyczna dla bakteryjnej cętkowatości.

Pamiętaj jednak, że na jednej uszkodzonej tkance mogą rozwinąć się wtórne infekcje. Początkowo twarda plama może więc z czasem zmięknąć i zacząć gnić.

Krok 3: poszukaj dodatkowych objawów na liściach i łodygach

Nie oceniaj wyłącznie owoców. Dokładnie obejrzyj górną oraz dolną stronę liści, młode przyrosty, ogonki liściowe i łodygi.

Wodniste, szybko brunatniejące plamy na liściach oraz ciemne smugi na pędach mogą wskazywać na zarazę ziemniaczaną. Okrągłe zmiany z koncentrycznymi pierścieniami, pojawiające się początkowo na starszych liściach, są z kolei typowe dla alternariozy.

Przy infekcjach bakteryjnych możesz zauważyć liczne drobne plamki, niekiedy otoczone żółtą obwódką. Wirusy częściej powodują natomiast mozaikowe przebarwienia, deformacje, zwijanie liści, zahamowanie wzrostu oraz pierścieniowe wzory na owocach.

Krok 4: przeanalizuj podlewanie, nawożenie i warunki pogodowe

Zastanów się, co działo się w uprawie przed pojawieniem się zmian. Gwałtowne przesuszenie podłoża, a następnie obfite podlewanie może zaburzyć transport wapnia i doprowadzić do suchej zgnilizny wierzchołkowej.

Chłodna i długo utrzymująca się wilgotna pogoda zwiększa z kolei ryzyko zarazy ziemniaczanej. Ciepło połączone z wysoką wilgotnością może sprzyjać bakteryjnej plamistości, natomiast bakteryjna cętkowatość częściej rozwija się podczas chłodniejszych, mokrych okresów.

Sprawdź także, czy nie stosujesz zbyt dużych dawek nawozu. Nadmierne zasolenie podłoża oraz uszkodzenie korzeni mogą utrudniać pobieranie wody i wapnia, nawet jeśli tego pierwiastka nie brakuje w glebie.

Krok 5: ustal, czy zmiany rozprzestrzeniają się na kolejne rośliny

Przez kilka dni obserwuj wszystkie krzewy. Jeżeli podobne plamy szybko pojawiają się na kolejnych liściach, łodygach i owocach, prawdopodobną przyczyną jest choroba infekcyjna.

Sucha zgnilizna wierzchołkowa nie przenosi się między roślinami. Może jednak wystąpić jednocześnie na kilku krzewach, jeśli wszystkie są nieregularnie podlewane lub rosną w podobnych, niekorzystnych warunkach.

Przy podejrzeniu infekcji oznacz porażone krzewy i nie pielęgnuj ich tymi samymi, nieoczyszczonymi narzędziami co zdrowych pomidorów. Jeśli objawy są nietypowe lub pasują do kilku chorób, pewne rozpoznanie może wymagać przekazania próbki do specjalistycznego laboratorium.

Co zrobić, gdy na pomidorach pojawią się czarne plamy?

Sposób działania zależy od tego, czy zmiany wynikają z zaburzeń fizjologicznych, czy infekcji. Najpierw odizoluj podejrzane rośliny od prac pielęgnacyjnych, dokładnie oceń objawy i dopiero wtedy rozpocznij odpowiednie zabiegi.

Postępowanie przy suchej zgniliźnie wierzchołkowej

Owoce z czarną, suchą plamą na końcu nie odzyskają zdrowego wyglądu. Zerwij je, aby roślina mogła przeznaczyć energię na rozwój nowych zawiązków. Sucha zgnilizna wierzchołkowa nie przenosi się na sąsiednie krzewy, dlatego nie musisz usuwać całej rośliny.

Następnie:

• ustabilizuj podlewanie i nie dopuszczaj do przesychania podłoża,
• unikaj gwałtownego zalewania wysuszonej ziemi,
• nie uszkadzaj korzeni podczas pielenia,
• ogranicz nadmierne nawożenie,
• sprawdź pH i skład podłoża przed zastosowaniem nawozu wapniowego.

Problem najczęściej wynika z utrudnionego transportu wapnia do owoców, a nie z jego rzeczywistego braku w glebie. Sam oprysk wapniowy lub rozsypanie nawozu może więc nie pomóc, jeśli przyczyną jest nieregularne podlewanie, zasolenie albo uszkodzenie korzeni.

Postępowanie przy chorobach grzybowych i bakteryjnych

Usuń porażone owoce, liście oraz pędy i od razu umieść je w worku. Nie pozostawiaj ich między krzewami ani na zwykłym kompostowniku. Jeśli zaraza ziemniaczana lub inna infekcja objęła większość rośliny, bezpieczniej będzie usunąć cały krzew.

Po zakończeniu pracy dokładnie oczyść i zdezynfekuj sekator. Nie dotykaj zdrowych roślin tymi samymi rękawiczkami i unikaj wykonywania cięcia, gdy liście są mokre – wilgoć ułatwia przenoszenie bakterii oraz zarodników.

Zadbaj też o warunki wokół krzewów:

• podlewaj pomidory bez moczenia liści,
• popraw cyrkulację powietrza,
• podwiąż opadające pędy,
• usuń chwasty i liście dotykające ziemi,
• regularnie wietrz tunel lub szklarnię.

Jeśli choroba została prawidłowo rozpoznana, zastosuj preparat zarejestrowany do ochrony pomidora przed konkretnym patogenem. Pamiętaj, że środki miedziowe mogą jedynie częściowo ograniczać choroby bakteryjne i działają przede wszystkim ochronnie – nie naprawią już porażonych tkanek.

Postępowanie przy infekcji wirusowej

Chorób wirusowych nie można wyleczyć opryskiem. Podejrzany krzew usuń w całości wraz z korzeniami, włóż do worka i wynieś z uprawy, aby nie stał się źródłem infekcji dla kolejnych roślin.

Sprawdź również, czy na pomidorach występują owady przenoszące wirusy. W przypadku TSWV są to przede wszystkim wciornastki, z kolei PVY może być rozprowadzany przez mszyce. Zwalczanie szkodników nie uzdrowi już zakażonego krzewu, ale może pomóc ograniczyć dalsze rozprzestrzenianie choroby.

Usuń chwasty rosnące w pobliżu, dokładnie umyj narzędzia i obserwuj sąsiednie pomidory. Jeśli objawy nie są jednoznaczne, rozważ profesjonalne badanie próbki – infekcje wirusowe mogą przypominać niedobory, uszkodzenia herbicydowe i inne choroby, dlatego pewna diagnoza często wymaga testu laboratoryjnego.

Jak zapobiegać czarnym plamom na pomidorach?

Czarne plamy na pomidorach mogą wynikać zarówno z zaburzeń w pobieraniu wapnia, jak i infekcji wywoływanych przez grzyby, bakterie czy wirusy. Dlatego najlepsze efekty daje połączenie równomiernego podlewania, rozsądnego nawożenia, higieny uprawy oraz wyboru mniej podatnych odmian.

Racjonalne zarządzanie wapniem

Sucha zgnilizna wierzchołkowa świadczy o niedoborze wapnia w rozwijającym się owocu, ale nie zawsze oznacza, że tego pierwiastka brakuje w glebie. Często znajduje się on w podłożu, lecz roślina nie może go pobrać lub przetransportować z powodu nieregularnego podlewania, uszkodzenia korzeni albo nadmiernego zasolenia.

Nie stosuj więc nawozu wapniowego automatycznie po zauważeniu pierwszej czarnej plamy. Najpierw:

• oceń wilgotność podłoża,
• sprawdź jego pH i zasobność,
• ogranicz nadmierne nawożenie,
• upewnij się, że korzenie nie zostały uszkodzone,
• ustabilizuj podlewanie.

Nadmiar wapnia nie rozwiąże problemu z transportem tego składnika, a może zaburzyć pobieranie innych pierwiastków. Usuń porażone owoce i skup się przede wszystkim na poprawie warunków rozwoju kolejnych zawiązków.

Prawidłowe podlewanie i nawożenie

Podlewaj pomidory regularnie, nie dopuszczając do naprzemiennego przesuszania i zalewania podłoża. Gwałtowne zmiany wilgotności podczas rozwoju owoców zwiększają ryzyko suchej zgnilizny wierzchołkowej, nawet jeśli gleba zawiera odpowiednią ilość wapnia.

Wodę kieruj bezpośrednio pod krzewy, najlepiej rano. Nie mocz liści, ponieważ długo utrzymująca się wilgoć sprzyja rozwojowi chorób grzybowych i bakteryjnych.

Z nawozami również zachowaj umiar. Zbyt duża ilość preparatu, szczególnie bogatego w azot, może przyspieszyć wzrost części zielonych i zwiększyć zapotrzebowanie rośliny na wodę oraz składniki pokarmowe. Dawki zawsze dopasuj do rodzaju podłoża i etapu rozwoju pomidorów.

Profilaktyka chorób infekcyjnych

Chorobom grzybowym, grzybopodobnym i bakteryjnym sprzyjają przede wszystkim wilgotne liście, gęsta uprawa oraz pozostawione resztki roślinne. Pojawienia się infekcji nie zawsze da się uniknąć, ale możesz wyraźnie ograniczyć ryzyko jej rozwoju.

Pamiętaj, aby:

• kupować zdrowe sadzonki i materiał siewny z pewnego źródła,
• zachować odpowiednie odstępy między krzewami,
• podlewać bez moczenia liści,
• regularnie wietrzyć szklarnię lub tunel,
• usuwać porażone owoce, liście i pędy,
• dezynfekować sekator oraz inne narzędzia,
• stosować płodozmian,
• zwalczać mszyce i wciornastki przenoszące wirusy.

Nie wykonuj prac pielęgnacyjnych, gdy rośliny są mokre. Woda ułatwia rozprzestrzenianie się części patogenów między krzewami. Regularnie oglądaj też dolne liście i dojrzewające owoce – szybkie usunięcie pierwszych zmian może ograniczyć rozwój infekcji.

Wybór odpornych odmian pomidorów

Odmiany odporne lub tolerancyjne na określone choroby mogą ograniczyć liczbę porażonych roślin i spowolnić rozwój objawów. Szczególnie wartościowe są odmiany o potwierdzonej odporności na zarazę ziemniaczaną, alternariozę, choroby bakteryjne lub wirus TSWV.

Przed zakupem sprawdź opis producenta nasion i upewnij się, jakiej dokładnie choroby dotyczy deklarowana odporność. Określenie „odmiana odporna” nie oznacza bowiem ochrony przed wszystkimi patogenami atakującymi pomidory.

Pamiętaj też, że odporność nie jest równoznaczna z całkowitą niewrażliwością. Przy dużej presji patogenu lub wyjątkowo niekorzystnej pogodzie objawy mogą pojawić się również na takich roślinach, lecz zazwyczaj są mniej nasilone.

Czy pomidory z czarnymi plamami można jeść?

To zależy przede wszystkim od przyczyny zmian. Jeśli czarna plama jest skutkiem suchej zgnilizny wierzchołkowej, a pozostała część pomidora pozostaje jędrna, prawidłowo pachnie i nie ma śladów pleśni, możesz wyciąć uszkodzony fragment z zapasem i wykorzystać zdrowy miąższ. To zaburzenie fizjologiczne, a nie choroba zakaźna.

Inaczej postępuj przy podejrzeniu zarazy ziemniaczanej, bakteryjnej plamistości lub cętkowatości. Owoce z widocznymi zmianami najlepiej wyrzuć – uszkodzona skórka może ułatwiać wnikanie innych drobnoustrojów. Nie jedz również pomidorów, które są miękkie, śliskie, spleśniałe, wydzielają nietypowy zapach albo mają zmieniony miąższ.

Szczególną ostrożność zachowaj podczas przygotowywania przetworów. Do wekowania wybieraj wyłącznie jędrne, zdrowe owoce bez plam, pęknięć, gnicia i objawów chorób. Uszkodzone pomidory mogą mieć zmienioną kwasowość i zwiększać ryzyko nieprawidłowego zakonserwowania całej partii.

Podsumowanie

Czarne plamy na pomidorach mogą mieć wiele przyczyn – od suchej zgnilizny wierzchołkowej, przez zarazę ziemniaczaną i alternariozę, aż po infekcje bakteryjne lub wirusowe. Dlatego zawsze zwróć uwagę nie tylko na sam kolor zmiany, ale też na jej miejsce, strukturę oraz dodatkowe objawy widoczne na liściach i łodygach.

Jeśli problem wynika z zaburzeń fizjologicznych, najważniejsze będzie ustabilizowanie podlewania i rozsądne zarządzanie wapniem. Przy chorobach infekcyjnych usuń porażone części roślin, zadbaj o higienę uprawy i ogranicz wilgoć wokół krzewów.

Jak zatem widzisz, szybka diagnoza ma ogromne znaczenie. Im wcześniej rozpoznasz przyczynę czarnych plam, tym większa szansa, że ochronisz pozostałe owoce i uratujesz całą uprawę.

Bibliografia

1. https://zielona.interia.pl/dom-ogrod/news-czarne-plamy-na-pomidorach-czym-je-spryskac-by-uratowac-zbio,nId,23511915
2. https://www.farmer.pl/produkcja-roslinna/inne-uprawy/czarne-plamy-na-pomidorach-to-nie-choroba-ale-przyczyna-moze-zaskoczyc,181022.html
3. https://ogloszenia.trojmiasto.pl/Dlaczego-na-pomidorach-sa-czarne-plamy-Sprawdz-co-zrobic-zeby-nie-stracic-pomidorow-n222995.html
4. https://sklep.vilmorin.pl/choroby-pomidorow-rozpoznawanie-objawy-i-skuteczne-metody-zwalczania/24-11?srsltid=AfmBOor1L4rRa_r37Yas0zSsawzbqQwhchd_s1kRryjy_XgbEBdoqV8e
5. https://kochanydom.pl/rosliny-ogrodowe/czarne-plamy-na-pomidorach/